دفتر در بندر عباسى ، سهم عمده‌اى را در خريد ابريشم ايران به دست آورد . در سال 1032 ق . / 1623 م . هلندىها ششصد هزار گيلدز ( پانزده هزار تومان ) ابريشم از ايران خريدند « 1 » و به تدريج توانستند بازار را از دست رقيب اصلى خود يعنى انگليسىها خارج سازند . مثلا در سال 1047 ق . / 1637 م . كل توليد ابريشم ايران به 2500 عدل مىرسيد كه هزار عدل آن براى مصرف داخلى بود و هزار عدل ، سهم هلندىها و 373 عدل نيز توسط انگليسىها صادر شد و ارامنه اصفهان نيز صد عدل باقى مانده را از راه زمين صادر كردند . « 2 » رقابت كمپانىهاى انگليسى و هلندى براى انحصار صادرات ابريشم نهايتا در سال 1050 ق . / 1640 م . با توقف كامل صادرات انگليسىها در بندر عباسى به پايان رسيد و از آن پس هلندىها به مدت حدودا نيم قرن ، بخش عمده صادرات ابريشم ايران را در انحصار خود درآوردند . « 3 » ساير صادرات هلندىها از بندر عباس عبارت بود از : قالىهاى پشمى كه بيشتر به سيلان و جنوب شرقى آسيا حمل مىشد ، قاليچه‌هاى زربفت ، مخمل ، پشم بز ( كرك راور ) ، عنبر ، انقوزه ، مسكوكات عباسى ايرانى ، طلا و نقره ، نوشابه‌هاى شيرازى ، پسته ، بادام ، روناس و انواع مختلف نيل . « 4 » مهم‌ترين واردات كمپانى هند شرقى هلند به ايران نيز عبارت بود از : پارچه‌هاى مختلف ، حرير ، عاج ، روى ، انواع عطر ، فلفل ، هل و شكر . « 5 » نظر به اينكه عطر و ادويه در ايران خريداران بسيارى داشت و هلندىها فروشنده عمدهء آن بودند ، توانستند آنها را با بهاى گزاف بفروشند . همچنين مانند انگليسىها ، نه تنها از حمل مسافر ، بلكه از حمل و نقل كالاهاى بازرگانان ايرانى و ارمنى و هندى ميان ايران و هندوستان نيز استفاده مىبردند . تمامى اين فعاليت‌ها در بندر عباسى انجام مىشد . يكسال پس از تأسيس كمپانى هند شرقى فرانسه در سال 1075 ق . / 1644 م . ، هيئت نمايندگى فرانسه وارد ايران شد و با دريافت فرمان از شاه صفوى فعاليت خود را در سال 1078 ق . / 1670 م . با اجاره يك خانه و استقرار دفتر تجارى در آن آغاز كرد . « 6 » مقر تجارى فرانسويان در بندر عباسى كوچك‌تر از دفاتر تجارى انگليس و هلند و به همان نسبت نيز فعاليت تجارى آنان بسيار كمتر از دو رقيب ديگر بود . با توجه به رقابت شديد بين كمپانىهاى مستقر در ايران ، كمپانى هند شرقى فرانسه از ابتداى فعاليت ، از شانس كمترى براى ادامه و گسترش تجارت خود با ايران برخوردار بود . « 7 » « جان فراير » كه در سال 1088 ق . / 1677 م . از بندر عباسى ديدار كرده است ، درباره موقعيت فرانسوىها هفت سال پس از تأسيس دفتر تجارى در بندر عباسى مىنويسد : « كار فرانسوىها در بندر عباسى كساد است و اگر درآمدى كه مترجم آنان از ساختن شراب به دست مىآورد نبود ، نمىتوانستند در آنجا بمانند . عامل كمپانى در آنجا ظاهرى آراسته براى خود درست كرده است و كار ديگرى ندارد جز اينكه اوقات خود را به ديد و بازديد بگذراند . » « 8 » استقرار دفاتر تجارى سه كمپانى بازرگانى بزرگ جهان در بندر عباسى موجب متمركز شدن بخش عمده‌اى از فعاليت‌هاى تجارتى در اين شهر شد و به تدريج بر آبادى و جمعيت آن افزود ، چنان كه جمعيت آن از حدود هيجده خانوار در سال 1032 ق . / 1622 م . « 9 » به 1500 خانوار در سال 1079 ق . / 1670 م . افزايش يافت . « 10 » دليل اصلى افزايش جمعيت ، رونق اقتصادى اين شهر بندرى و توجه ويژه دولتمردان صفويه به آن بوده است . پادشاهان صفوى براى ايجاد شرايط مناسب تجارت گروه‌هاى مختلف ، ضمن ايجاد امنيت كامل در اين شهر و نواحى مجاور آن با سرمايه‌گذارى مالى گسترده ، به ساخت و ساز تأسيسات بين راهى در مسير اصلى بندر عباس به اصفهان - كه از شهرهاى لار ، جهرم ، و شيراز مىگذشت - پرداختند و امكانات رفاهى بين راهى بسيار مناسبى را براى كاروان‌ها و مسافران فراهم آوردند . هرچند بخشى از اين تأسيسات مربوط به دوران پيش از شاه عباس اول بود ، « 11 » روايت مشهورى كه ساخت 999 كاروانسرا را به شاه عباس بزرگ نسبت مىدهد ، نه تنها اغراق‌آميز نيست ، بلكه به گواهى آثار بر جاى مانده ، به رقمى بسيار پايين‌تر از تعداد واقعى كاروانسراهاى عصر صفوى اشاره دارد . « 12 » اقدامات مؤثر شاه عباس بزرگ و جانشينانش

--> ( 1 ) . Power struggle , op . cit . p . 19 ( يك تومان معادل چهل گيلدز هلندى است ) ( 2 ) . قيمت هر عدل ابريشم در آن زمان پنجاه تومان يا دو هزار گيلدز هلندى بود . هر عدل معادل 110 كيلو گرم است . اين آمار براساس اسناد هلندى به دست آمده است . - Power Struggle . . . , op . cit , p . 19 ويلم فلور ميزان معاملات ابريشم از سال 1034 ق . / 1624 م . تا 1039 ق . / 1629 م . را ثبت كرده است . بنگريد به : اولين سفراى ايران و هلند ، پيشين ، ص 36 . ( 3 ) . براى آگاهى بيشتر جدول مقايسه‌اى صادرات ابريشم كمپانى هند شرقى انگلستان و هلند از سال 1028 ق . / 1618 م . تا 1104 ق . / 1693 م . در پيوست شماره هشتم آمده است . اين فهرست عينا از كتاب سياست تجارى در ايران عصر صفوى نوشته رودى متى ، صص 244 - 243 نقل شده است . ( 4 ) . لاكهارت ، پيشين ، صص 451 - 450 ؛ براى آگاهى بيشتر از نمونه‌هاى مختلف كالاهاى صادراتى ايران در اين دوره بنگريد به : باستانى پاريزى ، محمد ابراهيم ، سياست و اقتصاد عصر صفوى ، تهران ، انتشارات كاويان ، 1348 ، صص 131 - 126 . ( 5 ) . اولين سفراى ايران و هلند ، پيشين ، ص 38 . ( 6 ) . Loriemer , Vol 1 . ( Historical ) , op . cit . p . 63 ; The Persian Gulf . . . , op . cit . p . 256 . ( 7 ) . براى آگاهى بيشتر از فعاليت‌هاى كمپانى هند شرقى فرانسه در ايران بنگريد به : - Power struggle . . . , op . cit . pp . 23 - 24 . ( 8 ) . Travels into Persia , op . cit . pp . 23 - 24 . ( 9 ) . A Brife History , op . cit . p . 28 . ( 10 ) . The Persian Gulf , P . 251 . ( 11 ) . ساخت بخشى از كاروانسراهاى مسير بندر عباسى به لار و شيراز توسط امراى محلى لارستان انجام پذيرفته است . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : سفرنامه سيلوا فيگوئروا ، پيشين ، صص 71 - 73 ؛ - UN VOYAGEUR , Op . cit . pp . 101 - 115 . ( 12 ) . سيرو ، ماكسيم ، كاروانسراهاى ايران و ساختمان‌هاى كوچك ميان راه ، ترجمه